Cuốn “Không Diệt Không Sinh Đừng Sợ Hãi” của Thích Nhất Hạnh không phải là một cuốn sách nói cho ta biết phải tin điều gì, mà là một cuốn sách giúp ta nhìn lại những điều ta vẫn tưởng là hiển nhiên: sự sống, cái chết, và chính bản thân mình. Nỗi sợ lớn nhất của con người – sợ chết, sợ mất người thân, sợ biến mất – được Thầy chạm tới không bằng lời khuyên suông, mà bằng một cách nhìn rất giản dị: mọi thứ không mất đi, chỉ thay đổi hình dạng.
Chúng ta thường lớn lên với ý nghĩ rằng mình được sinh ra vào một ngày nào đó, rồi sẽ sống một thời gian, rồi chết. Ta quen nghĩ đời người giống như một đoạn thẳng: có điểm bắt đầu và có điểm kết thúc. Chính cách nghĩ ấy làm nỗi sợ âm thầm lớn lên trong lòng. Ta sợ vì nghĩ rằng một ngày kia mình sẽ không còn gì cả. Nhưng Thầy nhẹ nhàng chỉ ra: có khi nào ta thật sự “từ không mà thành có” chưa? Và có khi nào ta thấy điều gì hoàn toàn biến mất chưa?
Hãy nhìn một đám mây. Khi mây tan đi, ta nói mây “mất”. Nhưng thực ra mây chỉ đổi hình: thành mưa, thành sương, thành nước trong sông, trong biển. Mây không biến mất, mây chỉ không còn mang hình dáng cũ. Con người cũng vậy. Khi thân thể không còn hoạt động như trước, ta gọi đó là chết. Nhưng điều đó không có nghĩa là con người ấy hoàn toàn không còn nữa.
Trong cuốn sách, Thầy giúp ta nhìn lại chính mình. Ta tưởng mình là một cá thể riêng rẽ, tồn tại độc lập. Nhưng nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy mình được tạo nên từ rất nhiều thứ: cha mẹ, ông bà, thức ăn, không khí, ánh nắng, môi trường, ký ức, tình thương, cả những nỗi buồn chưa lành. Nếu lấy đi từng thứ ấy, liệu còn lại “ta” không? Thực ra, cái mà ta gọi là “tôi” chỉ là sự góp mặt của rất nhiều điều. Ta không đứng ngoài cuộc đời, ta là một phần của nó.
Vì vậy, cái chết không phải là “tôi biến mất”, mà là sự tan rã của một hình dạng quen thuộc. Những gì tạo nên ta vẫn tiếp tục đi tiếp: trong con cái, trong người ta từng thương, trong những điều ta từng làm, từng nói, từng gieo vào cuộc sống này. Ta tiếp tục sống, nhưng không còn theo cách cũ.
Một điều rất đẹp trong cuốn sách là cách Thầy nói về nỗi sợ. Thầy không bảo ta đừng sợ. Thầy cũng không nói rằng sợ hãi là sai. Thầy chỉ nói: sợ hãi đến từ việc hiểu chưa đúng. Khi ta nghĩ mình chỉ là một thân xác mong manh, ta sợ mất nó. Khi ta nghĩ mình là một dòng sống rộng hơn thân xác ấy, nỗi sợ bắt đầu dịu lại.
Nhiều người khi mất người thân cảm thấy trống rỗng, như thể người ấy đã hoàn toàn rời xa. Thầy không bảo ta quên đi hay phải mạnh mẽ. Thầy chỉ mời ta nhìn sâu hơn. Nhìn vào chính mình, ta sẽ thấy nụ cười của mẹ trong nụ cười ta, dáng đi của cha trong bước chân ta, lời dạy của người thương trong cách ta sống mỗi ngày. Người ấy vẫn đang sống, nhưng sống theo một cách khác. Khi ta sống tử tế hơn, bình an hơn, chính là ta đang tiếp nối người ấy một cách đẹp đẽ.
Cuốn sách cũng nhắc ta rằng cách tốt nhất để đối diện với cái chết là sống cho đàng hoàng ngay khi còn sống. Khi ta biết dừng lại, biết thở, biết trân trọng những điều rất nhỏ – một bữa cơm, một tách trà, một cuộc trò chuyện – ta không cần chờ đến lúc gần chết mới tìm bình an. Bình an có thể có mặt ngay bây giờ.
Thầy dùng hình ảnh sóng và nước để nói về đời người. Sóng thì có cao có thấp, có sinh có diệt. Nhưng nước thì luôn ở đó. Khi ta nghĩ mình chỉ là sóng, ta sợ. Khi ta nhận ra mình là nước, ta nhẹ lòng. Cuộc đời có thể nhiều biến động, nhưng bên dưới những biến động ấy luôn có một nền tảng vững chãi.
“Không Diệt Không Sinh Đừng Sợ Hãi” vì thế không phải là một cuốn sách để đọc cho biết, mà là một cuốn sách để sống cùng. Nó không hứa sẽ lấy hết khổ đau, nhưng giúp ta không còn hoảng loạn trước khổ đau. Nó không xóa nước mắt, nhưng giúp nước mắt rơi trong hiểu biết và thương yêu.
Cuối cùng, giá trị lớn nhất của cuốn sách có lẽ nằm ở chỗ này: khi ta không còn quá sợ chết, ta sẽ sống tử tế hơn. Ta bớt tranh giành, bớt làm tổn thương nhau, vì ta hiểu rằng mình không cần phải tồn tại bằng cách đẩy người khác ra ngoài. Ta sống sâu hơn, chậm hơn, và thật hơn.
Cuốn sách giống như một người bạn ngồi cạnh ta lúc mệt mỏi, không giảng giải cao xa, chỉ nhẹ nhàng nhắc: Bạn chưa từng biến mất, và cũng sẽ không bao giờ biến mất. Chỉ là bạn đang thay đổi cách có mặt trong cuộc đời này.
